TÔI HỌC LÀM THỢ GỐM BÁT TRÀNG

04/06/2018   |   Đăng bởi Chợ Gốm .VN

     Nhiều người có thể sang làng gốm Bát Tràng, cách Hà Nội hơn 20 cây số để tham quan, nặn gốm (giá 10.000đ/giờ) hoặc mua một vài sản phẩm ở đây làm quà lưu niệm. Nhưng để làm một thợ gốm chính hiệu, với các công việc diễn ra trong một ngày thì chắc ít ai được trải nghiệm.

 

     Tôi liên hệ với người quen, là vợ chồng anh Tuấn chị Thêu, một trong những chủ lò gốm có thâm niên ở Bát Tràng để xin được làm thợ gốm.

     Chị đồng ý với điều kiện: Có những bí quyết luyện gốm, pha màu… không được học lỏm rồi mang đi nơi khác và học việc thì không được trả công… Vất vả mưu sinh Có lẽ nghề làm gốm là một trong những nghề thực sự vất vả, ít nhất thì cũng là sự cảm nhận của tôi trong ngày làm thợ gốm ở Bát Tràng.

      Trước 8h, tôi đã phải có mặt ở xưởng Tuấn – Nhung là xưởng gốm của chị Thêu. Đấy là tôi còn được ưu ái chứ các công nhân khác có khi phải đến sớm hơn. Họ đến sớm để chuẩn bị cho công việc làm gốm. Có khá nhiều công đoạn làm gốm, ví dụ để làm ra các dụng cụ thông thường như cái bát, cái ấm, gạt tàn thuốc lá thì phải vo đất, cho vào máy dập rồi lấy ra, tỉa lại cho tròn trịa rồi phơi khô trước khi cho vào nung. Hoặc công đoạn nặn từ đất cao lanh để thành các con thú, hình người... khá tỉ mỉ. Rồi phải vẽ lên mặt gốm để cho đẹp, đó là chưa kể công đoạn phủ men trước khi cho vào nung.

     Hóa ra chẳng có việc gì là dễ dàng cả, ngay cả từ việc rất đơn giản là vo đất. Việc của tôi đầu tiên là nhào nặn đất. Tưởng có vẻ dễ nhưng cũng không hề dễ chút nào. Đất nặn gốm Bát Tràng là đất lấy từ Vĩnh Phú, loại đất cao lanh đặc biệt.

 

 

 

     Một chậu đất khá to để dưới đất được trộn thật nhuyễn thật vừa, nếu không sản phẩm sẽ bị hỏng. Rồi khi vo từng nắm đất đã dẻo quánh cho vào máy dập cũng phải rất đều. Nếu to quá thì lãng phí mà nếu ít quá thì không đủ hình thành sản phẩm. Tôi phải véo đến 20 lần mới bắt đầu thạo để cho vừa vào khuôn dập. Sản phẩm mà tôi làm là cái gạt tàn thuốc lá. Khi dập xong được khoảng 20 cái đã thấy bại cả tay. Sau đó tôi phải bê cả một cái khay to và nặng mang lên giá phơi.

     Chiều dài mỗi khay khoảng 2m chiều rộng khoảng hơn 1m và chắc cũng phải nặng cỡ hai chục cân. Vậy mà một người thợ ở đây trong một ngày phải dập tới vài trăm cái và bê lên phơi, đảo rồi lại phơi... Đến khoảng 10h là tôi đã thấy người mỏi nhừ vì bê và dập.

      Tôi được chuyển sang một công đoạn khác là vẽ lên cái bát. Một thợ vẽ như Ngọc ở xưởng này mỗi ngày vẽ được trung bình khoảng 200 cái, mỗi cái bát vẽ hoa văn lên trên đó được trả tiền công 400đ. Như vậy, một công nhân sau 1 ngày làm việc cực nhọc có thể kiếm được khoảng 80.000đ tiền công. Xưởng của anh Tuấn có hơn chục thợ làm việc.

     Học việc như tôi cũng chẳng hề đơn giản tí nào. Để vẽ được lên bát, đĩa... thường phải học cả tuần, hoặc cả tháng. Còn để vẽ lên các đồ giả cổ thì có khi phải học vài tháng đến cả năm. Tôi cầm cái bút như bút lông, chấm vào lọ màu rồi chầm chậm vẽ. Cũng chỉ là cái cây, cành hoa, con trâu... nhưng sao mà khó thế. Hóa ra từ cách cầm bát, cầm bút, đưa nét bút đều phải học hết. Với cung cách của tôi, chắc ít nhất phải một tuần sau tôi mới có thể làm thợ vẽ được.

     Đêm nằm nghe tiếng gốm Thợ đã vất vả nhưng chủ xưởng như anh Tuấn chị Thêu có lẽ còn vất vả hơn. Họ không những phải lo đầu vào như nhập đất nặn gốm, tuyển thợ, làm việc cùng thợ, pha màu men, nung gốm... mà còn phải tìm đầu ra. Chị Thêu cũng ngồi làm cho tôi mấy con tính nào là giá nguyên liệu, tiền nhân công, vận chuyển, điện nước... có khi có tháng cũng chỉ lãi được chưa tới chục triệu đồng. Đấy là nhờ anh chị lăn lộn vừa làm chủ vừa làm thợ. Nhất là cái bí quyết lúc pha men thì phải giữ, nên chẳng lúc nào có thể nghỉ để đi chơi đây đó được. Bí quyết này chẳng ai nói cho ai, cũng chẳng ai học ai, cứ tự mày mò rồi thành bí quyết của lò nhà mình. Chị Thêu mang tiếng là bà chủ nhưng cũng cuốn một cái khăn nâu qua mặt, áo quần lam lũ, lấm đầy bụi cao lanh lúc thì khuân đất, lúc thì đẩy gốm vào lò.

 

 

     Trước đây nung gốm hoàn toàn bằng lò thủ công nung bằng than mười mấy ngày mới được mẻ gốm, đêm còn phải thức canh lò rất vất vả. Nay thì đã có lò đốt bằng khí gas chỉ khoảng từ 16 - 18 tiếng đồng hồ là xong mẻ gốm. Nhưng nung nhiều thì bán cho ai? Chị Thêu buồn buồn nói: Đêm nằm canh lò gốm, nghe tiếng gas chạy ro ro, biết là gốm “chín” đều. Nhưng ngày mai dỡ gốm ra, có xuất được hết không? Rồi chị nén tiếng thở dài. Tôi nở nụ cười như mếu Thỉnh thoảng trong lúc nghỉ giải lao, anh Tuấn tâm sự với tôi: Hồi trước mặc dù nung gốm bằng lò thủ công nhưng hàng bán chạy lắm. Anh xây được nhà, mở hẳn xưởng to cũng nhờ gốm, nay thì đì đẹt quá.

     Khách lấy hàng xuất khẩu gần như không còn, chỉ còn khách lấy hàng đưa đi các tỉnh bán thì giá lại rẻ. Cả làng gốm Bát Tràng hầu hết đều rơi vào tình cảnh này. Nhân lúc rảnh rang buổi trưa, tôi đi quanh làng. Nhà nào cũng 2 - 3 tầng bề thế lắm nhưng hầu hết đều do tiền của có được từ thời gốm lên ngôi. Nay thì khá là đìu hiu. Thỉnh thoảng mới có một cái xe thồ trên đó có mấy cái lọ gốm to được người ta chở đi, nhưng hình như là đi triển lãm 1.000 năm Thăng Long thì phải.

     Suốt dọc đường, tôi chẳng thấy xe ô tô kìn kìn vào mang hàng hay từng đoàn khách tham quan, ký kết hợp đồng ngoài mấy học sinh đạp xe từ Hà Nội sang ngồi nặn gốm. Những quầy bầy gốm cứ đứng thu lu như thế, bụi phủ đầy. 12h, công việc kết thúc. Điểm lại, tôi vẽ được hình trên cái bát tạm gọi là có nét vẽ, nhưng làm hỏng mất 3 cái. Dập được 11 cái gạt tàn thuốc lá. Còn nặn con trâu thì ra hình chó cún. Coi như sản phẩm hỏng... Mồ hôi nhỏ tong tỏng xuống mặt, dưới cái nóng nhẫy đã bắt đầu hầm hập trên mái nhà. Nghề nào cũng vất vả, thấm đẫm mồ hôi và công sức. Ít nhất thì một ngày làm thợ gốm khiến tôi càng ngộ ra điều đó. Chị Thêu cười hỏi: “Nếu định làm thợ gốm Bát Tràng thật thì có làm không?”. Tôi nở nụ cười như mếu!

Đức Trung

Ảnh sưu tầm

 

Viết bình luận